درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس اول
درس 10: در اطراف ما هوا وجود دارد.
درس در يک نگاه
در اين درس دانش آموزان به کمک مشاهده، جمع آوری اطلاعات نشان میدهند: که هوا برای ما، جانوران و گياهان بسيار مهم است، هوا در همه جا وجود دارد. هم چنين کارهايی که در انجام دادن آنها، هوا به ما کمک میکند را فهرست میکنند و راههايی برای جلوگيری از آلودگی هوا ارائه میدهند.
اهداف/ پيامدها
در پايان اين درس انتظار میرود دانشآموزان بتوانند:
سطح 1- با مثال يا آزمايش نشان دهند که در محيط اطراف ما هوا وجود دارد، چند مورد محدود در استفاده از هوا و نيز جلوگيری از آلوده کردن هوا پيشنهاد میکنند.
سطح 2- با مثالهای متعدد نشان دهند که در محيط اطراف هوا وجود دارد و موارد استفادهای مختلف آن برای موجودات زنده را نام ببرند/ و نيز به بعضی موارد جلوگيری از آلودگی هوا اشاره کنند.
سطح 3- ضمن بيان موارد متعدد استفاده /جلوگيری از آلودگی هوا به روشهای خلاق نشان دهند که که هوا در انجام کارها میتواند به ما کمک کند.
مواد و وسايل لازم
بادکنک، لوله پلاستيکی، حباب شيشهای، سرنگ، شمع، نخ، خميربازی
همهی ما از هوای اطراف زمین، خانهی بزرگمان، استفاده میکنیم.

با یک برگ کاغذ بادبزن بسازید و خود را باد بزنید.
از چه راههای دیگری میتوانیم هوا را حس کنیم؟

هوا در چه کارهایی به ما کمک میکند؟

ایستگاه فکر
آیا هوا به جانوران هم کمک میکند؟
علم و زندگی
آیا میدانید، جاروبرقی چه طور کار میکند؟
هوا باید پاکیزه باشد.

چه چیزهای دیگری میشناسید که هوا را آلوده میکنند؟
بازی با هوا
دو عدد بادکنک و 50 سانتیمتر شیلنگ شفّاف تهیه کنید.
مانند شکل بادکنک خالی را به یک طرف و بادکنک پر از هوا را به طرف دیگر شیلنگ وصل کنید و با کش محکم ببندید. (قبل از بستن بادکنکها به شیلنگ، آنها را چند بار از هوا پر و خالی کنید.)
بادکنک پر را به داخل فشار دهید.
چه اتّفاقی میافتد؟ چرا؟

دانستنیهای معلم
هوا مخلوطی از گازهای مختلف، مقداری ذرات مايع و مقداری ذرات جامد است. حدود 99 درصد گازهای تشکيل دهندهی هوا فقط 2 گاز نيتروژن (ازت) با ٧٨ درصد و اکسيژن با ٢١ درصد است و يک درصد بقيه گازهايی مانند آرگون، کربن دی اکسيد، کربن منواکسيد و … تشکيل میدهند. ذرات مايع هوا هم معمولاً آب است و در شرايط آلودگی شديد ممکن است اسيدهای مختلف باشد. ذرات جامد هم ممکن است گرد و غبار، ذرات نمک، گردهی گلها و … باشد.
رنگ آبی آسمان به علت جذب نورهای آبی خورشيد است. نورهای مرئی خورشيد وقتی به هوای اطراف کرهی زمين برخورد میکنند، نور آبی آن جذب هوا شده و به همين علت هوای کرهی زمين (آسمان) را در روز آبی میبينيم و شبها که نور خورشيد به هوای بالای سر ما نمیرسد آن را سياه میبينيم.
نيروی جاذبهی زمين، هوا را به سمت زمين میکشاند. اگر وجود نيروی جاذبه نبود، مواد تشکيل دهندهی هوا به فضا میگريختند. هوای اطراف زمين جزيی از سيارهی زمين محسوب میشود و همراه آن میچرخد.
هوا در به وجود آمدن و ادامهی زندگی بر روی کرهی زمين نقش اساسی دارد، زيرا:
- تقريباً همهی موجودات زنده برای ادامهی حيات خود نياز به هوا دارند (برخی از باکتریها به طور مستقيم نيازی به هوا ندارند)
- هوا مانع رسيدن پرتوهای خطرناک و کشندهی خورشيد به سطح زمين میشود.
- هوا واسطهای برای حفظ حرارت و رطوبت در سطح زمين است. به طور مثال اگر هوا وجود نداشت اختلاف دمای شبانه روز به بيش از ٢٠٠ درجهی سانتیگراد (100- در شبها و ١٠٠+ در روزها) میرسيد.
امروزه از هوا برای آسانی حرکت و کاهش نيروی اصطکاک استفاده میکنند.
میدانيد که به وسيله چشم نمیتوانيم هوا را ببينيم. ولی میتوانيم به وسيلهی گوش صدای جابهجايی آن (باد، و تقريباً تمامی وسايل موسيقی) و پوست آن را حس کنيم.
جانوران در همهی شبانهروز تنفس میکنند يعنی اکسيژن هوا را میگيرند و گاز کربن دی اکسيد پس میدهند. ولی گياهان فقط در شبها تنفس میکنند و در روزها برعکس تنفس کربن دی اکسيد هوا را میگيرند و اکسيژن پس میدهند.
انسان و گياهان و جانوران برای زنده ماندن به هوا نياز دارند، کافی است همه دانش آموزان فقط از اصطلاح هوا استفاده کنند و لازم نيست ذکری از مواد تشکيل دهنده آن ببرند.
نکات آموزشی و فعاليتهای پيشنهادی
1- يک بادکنک و مقداری لولهی نازک پلاستيکی تهيه کنيد. يک سمت لوله را داخل دهانهی بادکنک کنيد و دهانهی بادکنک را با نخ به دور لوله محکم کنيد. بادکنک را بين دو کتاب هم ضخامت که از هم کمی فاصله دارند قرار دهيد.
- يک کتاب را هم روی دو کتاب ديگر قرار دهيد.
- حال دهانهی ديگر لوله را يکی از دانش آموزان در دهان قرار دهد و در آن بدمد.
- احتمالاً بيشتر دانش آموزان علت را توضيح خواهند داد. از دانش آموزان بخواهيد در چه جاهايی مانند اين آزمايش، هوا سبب حرکت يک جسم میشود؟ (احتمالاً برخی از دانش آموزان پاسخ خواهند داد)
- اگر تلمبه و لاستيک تويی اتومبيل داريد میتوانيد اين فعاليت را با آن انجام دهيد در صورت داشتن تشک بادی، بالش بادی، صندلی بادی میتوانيد از آن استفاده کنيد. بيشتر دانش آموزان به باد کردن لاستيک اتومبيل و دوچرخه اشاره خواهند کرد تعداد اندکی از دانش آموزان ممکن است به جکهای بادی اشاره کنند.
2- دو حباب شيشهای يکی بزرگ و يکی کوچک به کلاس ببريد، ٢ شمع يک اندازه را روشن کنيد و در زير هر يک از حبابها قرار دهيد.
دانش آموزان خواهند گفت که کدام شمع زودتر خاموش خواهد شد، و علت آن را توضيح خواهند داد.
وقتی در زمستان درهای اتاق ها را کاملاً میبنديم، چرا شعلههای اجاق گاز خاموش نمیشود؟
در چه حالتی ممکن است روشن بودن شعلههای اجاق گاز در زمستان برای ما خطرناک باشد؟
توجه داشته باشيد، سطح زير تماس حباب را از موادی انتخاب کنيد که لبهی حباب داخل آن فرو رود تا هوا وارد حباب نشود (روزنامهی خيس میتواند به شما کمک کند)
از خمير مجسمه سازی میتوانيد استفاده کنيد.
لازم نيست دانش آموزان به اکسيژن اشاره کنند.
از اين فعاليت میتوانيد دانش آموزان را به خطرات روشن بودن بخاریها در فضاهای بسته آشنا سازيد.
3- بازی با هوا
برخی معلمان پيشنهاد دادند برای بهتر شدن اين فعاليت داخل لوله آب رنگی ريخته شود ولی اين کار درست نيست و حتماً بايد دانش آموزان بفهمند که اين هوا است که سرنگ را از طرف ديگر به سمت بيرون میراند. توجه داشته باشيد قبل از اين که لولهها را به سرنگها وصل کنيد، دستهی يکی از سرنگها را کاملاً به داخل فشار داده باشيد و دستهی سرنگ ديگری را بيرون بکشيد تا آزمايش به خوبی انجام گيرد.
آيا میدانيد جاروبرقی چگونه کار میکند؟ میتوانيد از کاری که خود دانش آموزان به هنگام نوشيدن با نی انجام میدهند، کمک بگيريد. هيچ توضيح ديگری لازم نيست.
روش و ابزار ارزشيابی
تدارک فرصتی که دانش آموزان بتوانند تأثير هوا را نشان دهند. مطالعه محيط واقعی و شناسايی مواردی که موجب آلودگی هوا میشود.
جدول ارزشيابی ملاکها و سطوح عملکرد
| ملاکها | سطح 1 | سطح 2 | سطح 3 |
| اطراف ما هوا وجود دارد | نشان دهند پوست بدن ما میتواند هوا را حس کند. | نشان دهند هوا میتواند مانع از افتادن يک جسم شود. | نشان دهند هوا میتواند يک جسم را جابهجا کند. |
| موارد استفاده از هوا | فهرستی از موارد استفادهی خود از هوا ارايه کنند. | فهرستی از موارد استفادهی جانداران از هوا تهيه کنند. | فهرستی از موارد استفادهی هوا در صنعت و خدمات تهيه کنند. |
| جلوگيری از آلودگی هوا | راههايی برای جلوگيری از آلودگی هوای خانه خود پيشنهاد کنند. | راههايی برای جلوگيری از آلودگی هوای شهر/روستای خود پيشنهاد کنند. | راههايی برای جلوگيری از آلودگی هوای کرهی زمين پيشنهاد کنند. |